پرسا ڕەوشتی یا سەرەكی د مەژیێ دەنگدەری دا، دڤێت وژدان و ڕاستی بیت
نڤیسین: عزهت یوسف
ل دەستپێكێ، دبێژم دەنگدان ب وژدانی، دەنگدان نە پرۆسەكا هەوانتە و سەرپێ یە و كا بۆ كێ یە! لەوڕا دبێژم دەنگێ من، بۆ ئەوان خۆ شمێرانە یێن خۆ نەچەماندین، بۆ ئەوان قارەمانانە یێن تانكا ئەبرامز پەقاندین، بۆ ئەوان دلسۆزانە یێن پەیڤا كمباخا خیانەتكار د فەرهەنگا خۆدا نەحەواندین سەرێ دوژمن و نەیارا شۆركرین و چەماندین...
ل شەڕێ ماراسۆنێ / ئەسینا/ یونان، ل سالا 490 پ.ز، دەما فارسان هێرشی سەر باژێرێ ماراسۆنا یونانێ كری و پێشەنگی كری، نەهـ ژ سەركردێن لەشكەرێ یونانێ دودل بوون، چوار ژ وان گۆتن شەڕی ناكەین و هێز نەبەرامبەرە، چواران ژی گۆتن هەتا مرنێ دێ شەڕی كەین و یان هەمی یونان، یان هەمی نەمان.. سەركردێ نەهێ یێ دویر بوو، ئەو ژی گەهشتە جهێ كۆمبوونێ، كو ناڤێ وی (كالیماكوس) بوو. گۆتنێ یا كالیماكوس دەنگێ تە دكاریت ئەسینایێ بكەتە كۆیلە و دكاریت ژی ئازاد بپارێزیت. ئەم چار سەركردە ل گەل شەڕینە و چوار ژی دژ، دەنگێ تە یێ ئێكلاكەرە و چارەنڤیسێ یونان ل سەر دەنگێ تە یە. ئینا بێ هزرەكا كویر گۆت ئەز ل گەل شەڕی و ئازدیێ مە و دژی ڕادەستبوونێ و كۆیلاتیێ مە. ئینا دەستهەلاندن و شەڕ كرن و داگیركەرێن فارس ڕاتەقاندن و ئەسینا و هەمی یونان ئازاد و ڕزگار بوو، ب تنێ ب دەنگەكێ وێرەك و ئازا.. ئانكو هەر دەنگەك دەنگەكە و چارەسەریەكە.
راپرسی، فاكتەرەكێ بەری هەلبژاردنان
ل ئوسترالیا بەری هەر هەلبژاردنەكێ ب دەهان ڕاپرسی دهێنە ئەنجامدان، ژ سەدەما هەبوونا گەلەك ڕاپرسیان ل بەر شارەزایێن سیاسی بەرزە دبیت و نەشێن پێشبینیا ڕاست دروست بكەن، لێ ڕاستیا ڕاپرسیان هەر دمینیت كو كارتێكرنا خۆ ب ئەرێنی یان نەرێنی ل سەر دەنگدەران هەبیت.
ئەنجامێ گەلەك ڕاپرسیان ل گەل ئەنجامێ هەلبژاردنان ناگونجیت، بۆ نموونە، ل5/5/2013 د ڕكابەریەكا دژوار د دیروكا مالیزیا دا كو ڕەنگە دوماهی ب 56 سالیا حكومڕانیا حزبا دەستهەلاتا ئینابا، دەنگدەرێن مالیزی بۆ هەلبژاردنێن پەرلەمانی چوونە دەنگدانێ. هەرئێك ژ (هەڤپەیمانا بەرەیێ نیشتمانی) یا دەستهەلاتدار و (هەڤپەیمانا میللی) یا ئۆپۆزۆسیون ب هیڤیا سەركەفتنێ بوون.
ئەنجامێن ڕاپرسیەكێ ژ سەنتەرێ (ماركێدا) یێ بۆچوون و ڕاپرسیا مالیزی، ب هەفتیەكێ بەری هەلبژاردنان وەسا نیشاندا كو هەڤپەیمانا ئۆپۆزۆسیون ل پێش هەڤپەیمانیا بەرەیێ نیشتمانیا دەستهەلاتدار دهێت. ئەنجامێن هەلبژاردنان كو ڕێژا بەشداریكرنی نێزیكی (80%) بوو، ب سەركەفتنا هەڤپەیمانا حكومدار ب سەرۆكاتیا (نەجیب ڕەزاق - 59 سالی) هاتە ڕاگەهاندن و ئۆپۆزۆسیون نەشیا شكەستنێ ب ئێك ژ دومدرێژترین حكومەتێن جیهانێ بینیت، كو هەر ل سەربەخۆییا مالیزیا ژ سالا (1957) وەرە ل دەستهەلاتێ بوو. بەرەیێ نیشتمانیا دەستهەلاتدار شیا (133) كورسیا ژ كوما (222) كورسیێن پەرلەمانی هەڤبەر (89) كورسیان بۆ هەڤپەیمانیا بەرهنگار ب دەستخۆڤە بینیت.
گەلەك جاران ڕاپرسی سەرناكەڤیت پێشبینیا دروستا ئەنجامێ هەلبژاردنان بكەت، د دەمەكی دا ئەگەر هات و ڕێژەكا بلندا دەنگدەران هەلوەستێ خۆ ئێكلا نەكربیت. هەروەكو ل هەلبژاردنێن نیشتمانیا مالیزیا.
لێ هەر ئەنجامدانا ڕاپرسیان وەكو فاكتەرەكێ گرنگ دمینیت و باندورەكا سایكولوژی ل سەر دەنگدەری و كاندیدی دروست دكەت.
ل كوردستانێ ژی چەند ئالیەكێن حیزبی و نیمچە حیزبی و تا ڕاددەكی یێن بێلایەن ژی ڕاپرسیان ئەنجام ددەن، لێ ژ ئالیێ پروفیشنالی و میكانیزما كاری ڤە د لاوازن، سەرباری وەلاتی بخۆ ژی ژبەر هەر ئەگەرەكی بیت بەرسڤا خۆ ب ئازادانە دەرنابڕن، لەوا هیچ ئالیێن بەراكینا هەلبژاردنان پشتا خۆ ب ئەنجامێن وان گەرم ناكەن.
گیانێ هەلبژاردنان
ل ژینگەها مە (رەنگە هەتا ل ژینگەهێن دیتر ژی یێن پێشكەفتی و قوناغێن دیموكراسیێ بڕین)، بەری ئەنجامدانا هەر هەلبژاردنەكێ تا ڕاددەكی ئەم د نارەحەتین كا ئاكامێن ئەنجامێن هەلبژاردنان دێ ب چ ئاراستەبن. لێ ئەڤ نارەحەتیە تا ڕاددەكی نە د جهێ خۆ دایە، چونكی هەلبژاردنان ژی وەكو وەرزشێ سەركەفتن و سەرنەكەفتن تێدا هەیە، لێ ئەگەر ئالیەك نەگەهشتە مرادێ و سەركەفتن تۆمار نەكر ڕاستە تشتەكێ تالە لێ نە دوماهیك خالە، بەلكو دشێت ببیتە دەرازینەك بۆ هەلبژاردنەكا دی.
د وەرزشێ دا ژی وەسایە، هەموو شیان و تەكتیك بۆ گەهشتنا گولێ و سەركەفتنێ دهێنە مەزاختن، لێ نە بەس سەركەفتن د ڤێ فەرهەنگێ دا هەیە، هزرا دوڕاندنێ ژی هەیە، لەوا پشتی ب دوماهیك هاتنا یاریێ تیمێن هەڤڕك دچنە سەروستویێن ئێك و ئەنجامی قەبیل دكەن و خۆ بۆ یاریا دویڤڕا بەرهەڤدكەن.
ئەگەر ئەڤە گیانێ وەرزشی بیت، بۆ گیانێ هەلبژاردنان ژی ئەڤە ڕاستە، ئالیێن ڕكابەر خۆ بۆ هەلبژاردنان بەرهەڤدكەن. لێ هەمی ئالی ناگەهنە مورادێ. لەوا دبینین ئالی یان كەسێ دوڕاندی هەر ئێكسەر پاش ڕاگەهاندنا ئەنجامان دێ دانپێدانێ ب سەرنەكەفتنا خۆ كەت و دێ هەسپێ خۆ د قادا بەرهنگاریێ یان ژی هەڤپەیمانیا دوقولی و سێ قولی دا ڕاكەتە چارگاڤێ. كاندیدا پارتا (سینوری) یا دەستهەلات، پەرلەمانتار و سیاسەتمەدار (پارك جیون های) د سەركەفتنەكا دیرۆكی دا ل هەلبژاردنێن سەرۆكاتیا كوریا باشور ل 19/12/2012 د ڕكابەراتیا هەلبژاردنان دا شیا ل سەر ڕكبەرێ خۆ یێ لیبرالی ژ پارتا یەكگرتوو یا دیموكراتی، پارێزەر و چالاكڤان د بیاڤێ مافێن مرۆڤان (مون جایی ئون) دا ب سەركەڤیت. هەرچەندە ڕاپرسیا پێشبینیا سەركەفتنا (مون جایی ئون) دكر، لێ كاندیدێ سەرنەكەفتی بێ ئومێد نەبوو، ل بارەگایێ پارتا خۆ، دان ب شەكستنا خۆ دا و پیرۆزباهیا سەرۆكا هەلبژاردی كر و گۆت: (شكەستنا مە د هەلبژاردنان دا نەشكەستنا ئەوان دەنگێن ب ئومێدا سیاسەتەكا نوی و سەردەمەكی نوی بوو.) جەماوەرێ دەنگ ژی پێداین نارەحەت نەبوون و دژی ئەنجامێ هەلبژاردنان دانەڕژیانە سەرجادان.
لێ ل میسرێ دەمێ ئەنجامێن هەلبژاردنان ب سەركەفتنا (موحەممەد مێرسی) هاتیە ڕاگەهاندن قەناعەت بۆ ڕكبەرێ وی یێ سەرەكی (جەنەرال ئەحمەد شەریف) و نە ژی بۆ جەماوەری وی چێنەبوو، سەرەنجام میسرا كەتە دناڤا گێلەشوكەكا سیاسی و توندوتیژی و نا ئارمیدا، لێ نەرازیبونێ هیچ ژ ئەنجامێ هەلبژاردنان نەگۆهوڕی، هەتا ل داویێ كار مەزن بووی و لەشكەری دەستێوەردان تێدا كری و میسر گەهاندیە دوڕیانەكا هاتوباتێ.
بلا مە ژی قەناعەت هەبیت كو سەركەفتن و سەرنەكەفتن دو ڕوویێن هەمان دراڤێ هەلبژاردنانە. دەمێ هەر ئالیەك نەگەهشتە ئارمانجا خۆ و سەرنەكەڤت بلا پیرۆزباهیا ئالیێ سەركەفتی بكەت و خۆ بۆ قوناغەكا نوو بەرهەڤبكەت. نەكو پێشوەخت ڕما خۆ بكێشیت و داخۆیاننەكێ بەرهەڤبكەت و سەروبنێن هەلبژاردنان ب بیانویێن بێسەروبەر ب زەغەلی ل قەلەم بدەت.
بەرسڤا دەنگدەری
بڕیارا ئێكێ و یا سەرەكی بۆ دەنگدەری دزڤریت كو ب شارەزایی و بێ تاگیری و دەمارگیری و دەڤەراتی و مرۆڤكانی دەنگێ خۆ بدەت، ئەوی كەسی یان ئالی هەلبژێریت كو جهێ باوەری و ڕەزامەندیا وی بیت و وج و مفا ژێ بهێتە وەرگرتن. كو ئەو كەس یان ئەو ئالی د هەمان بەهایێن دەنگدەری بگەهیت و پشكدار بیت، كەسایەتیا وان ل سەر بنچینەیێ بەهایێن موكوم یا ئاڤا كری بیت، دلسۆزی بۆ ئەوی كارێ پێهاتیە ڕاسپاردن هەبیت. لەوا فەرە مرۆڤ د خۆرستێ خۆ دا ئەوێ وێرەكیێ بدەتە خۆ كو ئەڤ وێرەكیە ژ هناڤێن مرۆڤی دزێت و دەردكەڤیت و هێزەكە بۆ هەلبژاردنا ڕاستیێ. دڤێت مریداتی بۆ بۆسەلا كەساتیا ئەخلاقی بیت و كەسێن ب وەفا و بێ مفا ژ ئێك جودا بكەت و كەسێن هەژی ب هەلبژێریت. لەوا دڤێت پرسا سەرەكی د مەژیێ دەنگدەریدا وژدان و ڕاستی بیت داكو بكاریت دەنگێ خۆ ژی بۆ كەسێن ڕاستگۆ بدەت.
دەمێ هندەك كاندید بۆ پەرلەمانێ عیراقێ ل سالا 2010 هاتینە پێشكەشكرن بانگەشە بۆ دهاتە كرن كو زمانێ ئنگلیزی ب ڕەهوانی و لەبلەبانی دزانن هەرچەندە نەدزانین. ئەو كەسێ هەر ل دەستپێكێ خۆ ب شاشی و بلندی ددەتە نیاسین و زەغەلیێ دكەت و ڕاستیێ بەرزە دكەت، ل داویێ ژی دێ یێ شاش بیت و وج و بەرهەمێ وی ژی دێ یێ شاش و زەغەل بیت و هەر وەكو دبێژن چ بكەیە كوارێ ئەو دێ هێتە خوارێ. ب هەمان ئاوایی، ئەو كەسێ بەس بەری هەلبژاردنان بۆ بەرژەوندا خۆ بسەرتەڤە دهێت و پرسیارا ڕەوشا تە دكەت و دەڤتەڕیێ بۆ تە دكەت و بوهارێ بەژنەكێ بلندكەت، چاك بزانە ئەو بەس حەیرانێ حەزا خۆیە و بوهارا وی زوی دێ بەهیت.
ئەو كەسێن دهێنە هەلبژاردن، دڤێت پێنگاڤێن بەرچاڤ و كاریگەر ب ئاراستەیێ ئەوی خەلكێ دەنگ و باوەری دایێ بهاڤێژن و خزمەتا وان بكەن و ژبیر نەكەن. نەكو بێژین هەمی تشت بۆ هەوا هەلبژاردنان یا ڕەوایە و یا بەری هەلبژاردنان بۆ دیروكێ چوو.
هەلبژاردن و ڕەوشا خەلكی
نە بەس ل هەلكەفت و هەلبژاردنان ب سەر ڕەوشا خەلكێ خۆ ڤە هەڕە.
ئەڤە نە گازندەكا سادە و پرسا زاردەڤێ تاكە كەسەكی یان دوان و سەدانە، لێ ئاخفتنا سەر زارێ هەمیانە... كو ل دەمێ پرۆسەیا هەلبژاردنان بەربژێر و بەرپرس ڕوی ل خەلكی و دكەن و ئەزمان خۆشیان بۆ دكەن، لێ هەر پاش تەواو بوونێ ئێكسەر پشت لێ دكەن و ڕوی ل مێرگەكا ڤەدەر دكەن. ل دەمێ من (نڤیسەر) ڕێڤەبەریا پرۆژەكێ ڕەوشەنبیریا دەنگدەری دكر، كو ژ ئالیێ ڕێكخراوەكا ئەمەریكی هاتبوو ڕێكخستن ژ پێخەمەت هاندانا وەلاتیان داكو ڕاهاتن و پراكتیزما مافێ خۆ بكەن و ب ئاوایەكێ بەرفرەه پشكداریێ د هەلبژاردنێن پەرلەمانێ عیراقێ ل سالا 2010 دا بكەن و ب حەزا خۆ نوینەرێن خۆ ب هەلبژێرن، ئەڤ گازندە یان ئەڤ ڕەخنە ل هەموو سمینارێن من ئەنجامداین هاتە ئاراستەكرن،.
پرس و پرسیارا د سەرێ هەمیا دا د غولغولی ب گۆتنا وان ئەو بوو، كو بەرپرس بەس ل دەمێ هەلبژاردنان دا ئاگەهی ژ وان هەیە، لێ هەردەمێ كارتا دەنگدانێ د شەقا سندوقا دەنگدانێ دا غەوارە بوو و ئەو گەهشتنە مەرەم و ئارمانجێن خۆ ل ئاشەكێ دیتر دكەن و هیچ تشت بۆ وان نەخەمە. ئەڤە ژی پرسیارەكە تا ڕاددەكێ زۆر د جهێ خۆ یێ ڕاست و ڕەوا دا بوو.
ب دیتنا من ئەو خۆڤیان و بەرژەوەند پەرێسیا بەرپرسی یان كاندیدی ئەو خۆ ب خۆ خالەكا دیترە بۆ هوشیاریا دەنگدەری داكو بكاریت كەس و ئالیێ ساخلەم و خەمخۆر هەلبژێریت كو پشتراست بیت ژێ ل تەنگاڤیێ و بەرفرەهیێ دا كانزایێ وی ناهێتە گۆهوڕین و ژەنگی نابیت و دێ هەر ڕەسەن مینیت. لەوا دڤێت بۆسەلا دەنگدەری بەر ب كەسێن ئاست نزم و مەزاجی ئاراستە نەبیت بەلكو بۆ ئەوان كەسان بیت یێن بەهایێ ئەخلاقی د هەلگرن و خۆدان وژدانن و چاك دزانن كو ئەو دێ هێنە هەلبژاردن یان هاتینە هەلبژاردن ژبەر زیرەكی و بەها و پرانسیبێن وان یێن نەگۆر بۆ خزمەتا ڕاستیێ و هەوجەیێن دەنگدەری.
دەما ئەم زارۆك و نها
دەمێ ئەم زارۆك، مە هەڤاڵێن هەمان ڕەفتارێن خۆ هەین د هەلبژاردن و هەڤاڵینی ل گەل دكر. مە نە د ڤیا سەرەدەریێ ل گەل كەسێن نە ڕاستگۆ بكەین چونكی ئەم خەمگین دكرین. مە حەژ كەسێ دوروی نە دكر، ب هەمان شێوە بلا نها ژی ئەو كەسێن بەری هەلبژاردنان خۆ نێزیكی مرۆڤی دكەن و پاش هەلبژاردنان ڕەفتارەكا دیتر وەردگرن بلا پەسەند نەكەین. هەلبژاردن ب پێڤەرێن دیراسەتكری و ئاقلمەندی دێ گەرەنتیا هندێ كەت كو مرۆڤ هیچ یێ خەمگین نەبیت ب باوەری پێدانا ئەوی كەسێ د هەلبژێریت. كەسێن هەلبژاردی و سەركەتی ئەون یێن تێكەلی جەماوەری دبن و جه و پۆستێ خۆ ب ڕێكا خزمەت و ڕێزگرتنا پێگهورك دا بلند ڕادگرن و د پارێزن.
لێ ئەو كەسێن د ڕەوشەكا ئاشۆپی دا دهێنە هەلبژاردن، ئەو بەس بەندەوارێن هەستا خۆنە و حەیرانێن بەرژەوەندیا خۆنە و دێ بیتە ئەگەرێ سەرهلدانا پەیوەندیێن خاڤ و لاواز د ناڤبەرا دەنگدەری و دەنگپێدەری. دەنگدەرێ هوشیار بێ زێدە و پێڤەنان پێڤەمان پشتەڤانیا بەربژێرێ خۆ دكەت و ل سەر شاشیێ بلندتر دانانیت و ب ژیری دەنگێ خۆ ددەت.
باشە گەلەك تشتان ژ زارۆكان بگرین وەربگرین هەروەكی چیرۆكا تولستوی یا ب ناڤونیشانێ: (بچویك ژ مەزنان ژیرترن).
دەنگێ هەلبژاردنێ
دەنگێ هەلبژاردنێ ژ بۆ ئارمانجا بەرژەوندیێن تەڤایا جەماوەری دێ مینا زێرەڤانەكێ ئەمین مینیت. ئەڤ دەنگە ژی ئەمانەتەكێ پڕ گرانە ل سەر ملێ هەر كەسەكی چونكی كاریگەریا خۆ یا ئێكسەر دێ ل سەر ژین و ژیارا خەلكی و پرسێن هەستدار هەبیت. دەنگ ب هەروە دان ل سەر پیڤەرێن هوزی و تائیفی و بنەمالی ل سەر كیستێ چاكسازیێ و دەستپاكیێ و شارەزاییێ دەردەكێ دژوارە.
پشتراستبوون د بەشداریكرن د پرۆسەیا دەنگدانێ و جەختی بۆ هەلبژاردنا بەرنامێ ساخلەم و كەس و ئالیێن ساخلەم، گەرەنتی یە بۆ كارتێكرنا پۆزەتیڤ و ئەنجامێن ساخلەم. ڕێبازا هەلبژاردنا ساخلەم ژی دڤێت هەر زوو بهێتە پەیڕەو كرن و د مێشكێ هەر كەسەكی دا ئارمانجەكا بلند و سەرەكی بیت، پێتڤی یە پیڤەرێ دەنگدانا ساخلەم د ڕەوشا بلندبوونێ و بەردەوامبوونێ دا بیت.
دڤێت جەماوەر یێ ڕژد بیت ل سەر داكوكی و بەرژەوەندی و گرنگیا دەنگێ خۆ، دڤێت گرنگیا دەنگدانا خۆ بزانیت، یان دڤێت ژ ئالیێ هندەك ئالیێن جهێ باوەریێ و نەسودمەند مینا ڕێكخراوێن سیڤیل ڤە بهێتە زانین و بەرەڤ پراكتیزا مافێ دەنگدانێ ئاراستە بكەت. بەرهەڤكرنا خەلكی بۆ بەشداریكرن د پرۆسەیا هەلبژاردنێ دا كارەكێ گرنگە و ئەڤ كارە ژی پتر دكەڤیتە سەر ملێن دەزگەهێن كومەلێن مەدەنی كو ڕێكا ڕاستا پرۆسەیا هەلبژادنان نیشانی جەماوەری بدەت.
هەر دەنگەكێ هەلبژاردنێ سەرناگریت و كاریگەر نابیت و دەربڕینێ ژ نەفسا خۆ ناكەت ئەگەر خۆ ژ هندەك ڤایروسێن تەكتلات و دەمارگیری و هەستێن نەساخ دویر ڕانەگریت و نەپارێزیت. چونكی مەرەم ژ هەلبژاردنان گۆهوڕینە بەرەڤ باشیێ و هەلبژاردنا كەس و ئالیێ خەمخور داخازێن دەنگدەرانە.
ئانكو، پرس پرسا ڕەوشتی یە. پرسێن ڕەوشتی ژی پتر ژ هەر فاكتەرەكێ دی كارتێكرنێ ل سەر هەلبژاردن و دەنگان دكەت. بنگەهێ (زغبی) یێ نیڤ دەولەتی بۆ ئامارا دەنگێن دەنگدەران دبێژیت: (پێتڤی یە پرسا ڕەوشتی یا سەرەكی د مەژیێ دەنگدەری دا وژدان و خێرخوازی بیت، نەكو ماددە و چاڤبرسیاتی بیت. كو ئەڤ هەر دووە ژی واتە ماددە و چاڤبرسیاتی ژ گرنگترین ئاریشەیێن ئەخلاقی نە).
بەشداریا بەرفرەها جەماوەری د هەلبژاردنان دا
هەر دەمەكێ پرۆسەیا دیموكراسیێ ب هەموو ستونێن خۆڤە خۆجه ببیت، ئەوی دەمی دێ یا سەركەفتی بیت. لێ ئەگەر ئێك ژ ڤان ستونان چەمیا و قولوز بوو، دێ یا شەپڵی و شەپەشۆر بیت و ڕاستیا سەركەفتنا وێ دێ یا بێ ڕامان بیت. ئێك ژ ئەڤان ستونێن موكوم كو سەنگێ خۆ یێ بەرچاڤ و دیار د پرۆسەیا هەلبژاردنان دا هەی بەشداریا گەرما جەماوەری یە. بێ بەشداری و ئیقبالا جەماوەری ئەنجام د باش و كاریگەر نابن.
پرس نەبەس بتنێ ب چەنداتی و ژماران ڤە یا گرێ دایە، لێ پتر یا ب هەڵوەست و بۆچوونێن جەماوەری ژ پرۆسەیا و بەشداریكرنێ ڤە یا گرێ دایە، نەبەشداری و كێم بەشداری د پرۆسەیا دەنگدانێ دا دێ د بەرژەوەندیا ئەوان لایەنیێن بایكوتكەرێن هەلبژاردنان دا بیت. هەر هەڵوەستەكێ دژ و نێگەتیڤ بۆ بەشداریكرنێ دێ بیتە ئەگەرێ خولقاندنا پەیوەندیێن دژ و ڤاژی ل گەل دەزگەهێن ڕێڤەبەریێ ئەوێن ژ ئەنجامێ هەلبژاردنان دێهێنە دامەزراندن، ئەڤە ژی بێگومان دێ كاریگەریا خراب ل سەر گەلەك ڕەوشێن جەوهەری و ژیانا ڕۆژانەیا خەلكی پەیدا كەت.
ژ پێخەمەت گەرەنتیكرنا باشترین پەیوەندیێن ئەرێنی و سەركەفتی و ئاڤاكەر و كاریگەر د ڕێڤەبەریا هەلبژاردنان دا و ژ پێخەمەت ئاراستەكرنا ئەڤێ ڕێڤەبەریێ بۆ كار و پرۆژەیێن مفادار بۆ بەرژەوندیا جەماوەری، دڤێت بەشداریەكا بەرفرەه د پرۆسەیا دەنگدانێ دا هەبیت و هەلبژاردنا كەسی یان لایەنی ژی ل گور هندەك پیڤەرێن هویر و دیراسەتكری بیت.
هەر بەرنامێ هەلبژاردنەكێ كو بەرژەوەندیا جەماوەری بەرچاڤ وەرنەگریت و ڕاستیا پێگیریێ پێ نەبیت دێ بەرەڤ ئاقارەكێ بەرژەوەندیێن بەرتەنگێن تاكەكەسی و بەرژەوەندیێن تایبەتی بەت. لەوا ل ڤێرە دڤێت دەنگدەر قەنج بزانیت چەوا دێ دەنگێ خۆ دەت، نەكو ل گور پرۆپاگەندەیا دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ و كاریگەریا دارایی و فشارێن دەروونی ئەوێن دەنگدەر تووش دبیتێ مینا پەیداكرنا دەلیڤێن كاری و ژێدەرێن ژیانێ و یان ژی بابەتێن تەناهیێ و ئاسایشێ. دڤێت دەنگدەر بەری هەلبژاردنێ ب هۆشیاری دەنگێ خۆ بدەتە بەرنامێ نێزیكی هزرێن خۆ و ئەوی كەسێ باوەری پێ هەی كو دێ د ئاستێ بوویەرێ دا بیت و بەرنامێ خۆ دێ ب دلسۆزی و وەفاداری بجه ئینیت، ئەڤ باوەری یە ژی ژ ڤالاتیێ ناهێت بەلكو پەیوەستە ب هندەك سەربۆر و ئەزمونێن پێشوەخت.
دەنگدەر دكاریت ل كوڕ و سمینار و كۆمبونێن كاندیدان دا ئامادە بیت و پشكداریێ د دانوستاندنان دا ب وێرەكی بكەت و بۆچونێن خۆ ب زەلالی ئێكلا بكەت، هەر دەنگدەرەك د ڕونشتنێن دانوستاندنێ دا دكاریت ب گیانەكێ دیموكراسی و ئاشتی یا د سەری دا دغولغولیت بگەهینیت و سەرەنجام بگەهیتە سەرەداڤێن ڕاستیێ.
هەلبژاردن بۆ بەدیلێ باشتر
هەردەم د هەلبژاردنان دا ژ بۆ هەڤڕكیا ئاستەنگ و ئاریشەیان بۆ سەرەدەریا گونجای ل گەل پێشهات و گوڕانكاریان فەرە هزرا بەدیلێ باشتر بهێتەكرن و هەلبژاردن، بزانن كا كەساتیا ئەوی بەدیلی دێ چەوا بیت و چەند دێ شێت خۆراگرێ قاد و قوناغێ و ڕودانان بیت و خۆدان سۆز و پەیڤا خۆ بیت. دەمێ ئەم هزرا خۆ د هەلبژاردانان دا ددەینە كاری، پرسیار ئەوە ئەرێ بۆچی هەلبژاردن؟ ئارمانج ژێ چییە؟ ئەرێ دێ خزمەتا دەنگدەری كەت؟ هەلبەت دڤێت هەلبژاردن بۆ هەمی بیاڤێن ژیانێ بەرەڤ ئاراستەیێ ڕاست بچیت و گۆهوڕین بەرەڤ باشیێ بیت و جهێ هیڤی و داخازێن جەماوەری بیت. كورتی و پوختەیی نابیت مەرەم ژ ئەنجامدانا هەلبژاردنان بۆ ئەنجامدانا پرۆسەیا وێ بیت. بەلكو دڤێت پێنگاڤەك و پێتڤیەك بۆ ئالیێ پۆزەتیڤ و باشتركرنا ژیانێ د هەموو ڕوویان ل دویڤ گۆرانكاریێن ناڤخۆیی و هەرێمی بیت. هەروەسا نابیت دەنگدەر پشبەستنێ ل سەر ئالیێ سۆزداریێ بكەت یان د كەلینا كەرب و كینێ دەنگێ خۆ بدەت.
وانا ئێكێ بۆ دەنگدانێ دڤێت دەنگدەر هەمی تشتی ژ سۆز و ئاخفتنان باوەر نەكەت، چونكی گەلەك ژ ڤان سۆز و ژڤانان ڕەنگە پاش هەلبژاردنان بەر بای و باروڤەی دا بچیت. هندەك ژ كاندیدان هەتا ئەوی ڕاددەی باوەری ب پەیڤێن خۆ نینن، حێبەتی دبن دەمێ هندەك هەبن باوەریێ پێ دئینن. دڤێت كاندید نەبێژیت دێ ڤێ كەین و دێ واهە كەین، بەلكو باشترە بێژیت مە ئەڤە و واهە یا كری و ئەنجامدای، كارێ وی بەری بانگەشا وی ب پەیڤیت و دەنگان بۆ كوم بكەت نەكو ئەو و كەسێن مرید و لایەنگرێن وی زبارێ بۆ بكەن و ئەڤی دەرگەهی و دەرگەهێ هە بقوتن و خۆ مەلیل و دەڤخۆشیان بكەن.
دروشمێن هەلبژاردنان دناڤبەرا ڕیالیست و ئاشوبێ دا
ئەڤ ناڤ و نیشانێ سەری یێ من بۆ ئەی مژاری هەلبژاردی مانشێتەكێ جیهانی یە، ئەڤە ژی ئەوێ چەندێ دسەلمینیت كو بلندكرنا دروشمێن بریقەدار د هەوا پرۆسەیا هەلبژاردنان دا ل سەرتاسەرێ جیهانێ و كار و پێگیری پێنەكرن تشتەكێ بەربڵاڤە و ڕوتینیەكا جیهانی یە. هەتا ئەوی ڕاددەی كو ڕۆژنامەڤانێ كەنەدی (ئەندرو كون) دبێژیت: (رەوشنبیریا نەوەیی و درەوێ د هەوا هەلبژاردنان دا سەر ب سیاسەتا مە دكەڤیت). پڕانیا جاران ژڤان و پرس و پرسیارێن زیقێن بەری هەلبژاردن و پاش هەلبژاردنێ مینا وارەك و دوو بوهارە، خۆشخۆشك و سۆزێن بەری هەلبژاردنان دبێژن پاش هەلبژاردنان ناپێژن، ئەڤە ژی ئەو دەردە یێ دلساریەكێ بۆ دەنگدەری پەیدا دكەت و گەلەك خەمێ ژ هەلبژاردنان ناخۆت و گەلەك جاران ژی بایكوتێ ژێ دكەت. لەوا ل سەرانسەری جیهانێ گەلەك جاران دێ بینین و دێ خوینین كو ڕێژا ئیقبال و هاتنێ بۆ هەلبژاردنان یا لاوازە یان ژی نە ل ئاستێ داخازە. گەلەك جاران ژی دەنگدەری گومان ژ سوز و دەڤخۆشیا پالێوراوی و ئەجێندا و كارناما وی یان لیستا وی هەیە چونكی پێشوەخت دزانیت كو دەرحەق دەرناكەڤیت و د خیالینە.
دلساری و بێ هیڤی وەسا ژ هەلبژاردنان پەیدا دبیت و نابیتە جهێ پویتە پێدانا جەماوەری دەمێ ب چاڤێ خۆ دبینیت كریار و ئاخفتنێن پالێوراوی ل گەل ئێك نارێكن و نە دگونجاون. گەلەك ژ خەلكێ لوبنانێ پشكداری د هەلبژادنێن وەلاتێ خۆ دا بۆ هەلبژادنێن چڤاتا نوێنەران نەكرن و ل ڕۆژا ژڤانا هەلبژاردنان قەستا كەنارێن سەر دەریایێ كربوون، دەمێ پرسیار ژ ئالیێ ئێك ژ پەیامنێرێن كەنالەكی بیانی پێ هاتینەكرن بەرسڤا وان ئەو بوو كو هیچ گرنگیەكێ نادەنە هەلبژاردنان چونكی سوزێن خیالی و نەوەییێن پالێوراوان ئەو تۆڕە كرینە. یا ژ وێ سەیرتر ژی گەلەكا نەدزانی كو ئەو ڕۆژ ڕۆژا دەنگدانا هەلبژاردنانە.
كاندیدو، كاندیدێ هەڤڕكێ تە هەڤڕێیا تەیە.. نەشكێنە !
رەحمەتا خۆدێ ل وی كاندی بیت یێن شیان و شاشیێن خۆ بەری یێن هەڤڕكێ سەرئاڤ بكەت، و هیچ پێئالینك بەرپێكا نەدەتە بەرپێن هەڤڕكێ خۆ. لێ ئەڤە ژكیڤە؟ دەمێ بانگەشا هەلبژادنانە! كاندیدو باشترین جۆرێن بەرسڤ و تۆلڤەكرنێ سەركەفتنا تەیە. ئەگەر هەبن هەست و سۆزا تە بریندار بكەن، هەمی شیانێن خۆ ب ڕێكێن ڕەوا بۆ بهێزكرنا هەوا خۆ یا هەلبژاردنان و بۆ كۆمڤەكرنا مەزنترین ژمارا دەنگان ب مەزێخە. د هەمی بیاڤێن ژیانێ دا دیتنا پۆزەتیڤ و گەشدار زاڵ دبیت ل سەر ڕەفتارێن دژ و نەحەز. پویتەی ب ژێدەرێن بێسەروبەر و كێماتیێن كاندیدەكێ دیتر نەدە، خۆزی بكە ڕەفتار ب هەمان شێوازێ تۆ ڕەفتارێ دكەی ل گەل تە بهێتە كرن. گرنگە یێ دلخۆش و ڤەبی و ئەرێنی بی هەڤبەری ڕكبەرێ خۆ، هیچ تشتێ زێدە و بێبەختی نە دەیە پاڵ. هندی هێرش و هەوێن خراب و نەحەزن ئەنجامێن خراب لێ دكەڤن. ئەوێن تۆڤێ پیس و تۆلڤەكرنێ و پێڤەنانێ د چینن ل داویێ هەر یا بلەپێن خۆ چاندین دێ دروین.
ل سالا 2004 ێ ل هەلكەفتنەكێ، ل دەمێ هەوا هەلبژاردنا كوڕێ خۆ بۆ پۆستێ حاكمیێ ل نیویورك، هانتسمان دبێژیت: (من خۆ نزیكی ڕكبەرێ ئێكێ یێ كوڕێ خۆ كر و من هیڤیا بەختەكێ سپی بۆ خواست. د هەمان دەمدا لایەنگرێن وی دەرهەقێ كوڕێ مندا گەلەك د سلبی بوون. ئەڤ كاندیدە دناڤ كۆمەكا كارمەند و خۆبەخشا دابوو و هەمی ژی د ناڤچاڤ گرێ و بوغمتی بوون. ئەز چوومە دەستێ هەمیان و من پەسنا كارێ وان كر و پرسیارا ژیارا وان یا پیشەیی كر. دەمێ ئەز ژ ئاڤاهی دەركەتیم ئێكی ژ وان ژ دەرڤە خۆ گەهاندە من و دەستخۆشی ل من كر ل دور بەرفرەهیا سینگێ من و پویتە دانا من ب بەرژەوەندیێن وان و خەما كاندیدێ هەڤڕك. پاشان ژ من پرسی ئەگەر د شیان دابیت كار ژ بۆ هەوا هەلبژاردنا كوڕێ من بكەت!).